Anong Marhay Itanom?

Sa halos kinseng taon na pag trabaho ko sa sektor nin agrikultura, ini pirmi ang na-eengkwentro ming hapot sa opisina, anong marhay itanom sa daga ko? Ang enot na proseso na ginigibo mi ang soil analysis nganing maaraman kung gurano ka-sustansya kan daga. Saka maaraman kung anong tanom ang puedeng i-rekomendar.

Sa organikong agrikultura o sa permaculture (hale sa “permanent agriculture”) ang simbag sa kahapotan sarong hapot man- “anong mga tanom ang nagtutubo sa saimong daga?”. Ang enot na gigibohon iyo ang pag-obserbar sa kung ano ang yaon sa tanuman. Ta ang daga buhay na bagay asin ang kapinonan kan agrikultura.

May apat na principio ang organikong agrikultura, enot, principle of health (principio nin salud). Salud niisay? Salud kan kagabsan, poon sa daga, tinanom, mga hayop sagkod sa tao. Ini ang tandaan ta: do not feed the plants, feed the soil instead, the soil will feed the plants and the plants will feed animals and humans. Simple ang lohika, pag may diperensya o problema ang daga, may problema ang mga pananom, pag may diperensya ang mga pananom, may diperensya man estado kan hayop asin mga tao. Buhay ang daga dahil sa mga mikroorganismo na nakakatabang sa pagtalubo kan mga pananom. Kaya nanggad importanteng marhay imantenir ang soil health o salud kan daga.

Ang ikaduwa iyo ang principle of ecology o principio nin ecologia. Sinasabi sa principiong ini na ang tao kaipuhan maghiro siring sa direksyon kan kapalibutan o “nature”. Work with nature not against it.

Malinaw ang kaibang distroso gibo kan progreso asin pag-asenso kan mga nasyon, ciudad o mga banwaan. Kita nagtatrabaho kontra sa kung ano ang natural na dalagan kan kinaban. Kaya kita nagsasapo kan mga danyos asin perwisyo kan baha, mga bagyo asin manlaen-laen na kalamidad. Isabay ta na ang korupsyon sa gobierno, ang iresponsableng pagwaldas kan kaban kan nasyon kan nagkakapirang lideres. Saen kita kaini pupuruton? Sa mahiwas na kangkungan?

Ikatolo, principle of fairness o principio nin pagiging patas. Sa principiong ini sinasabi na dapat gabos makinabang sa ani o gusing organiko. Mabalik kita pirmi sa haloy ta nang hapot, tano kung sisay ang nagtatanom siya lugod ang nagugutom? Mayo dapat sagabal sa oportunidad na maging marhay ang buhay kan satong mga paraoma asin mga parasira.

Ang ikaapat asin panghuring principio iyo ang pangangataman o principle of care. Ang responsableng pag-mangno sa satong kinaban para sa mga masunod na henerasyon. Bako sana kita ang nakaistar digdi kundi may mga maarabot pa. Kaya kaipuhan mag-tada. Kaipuhan maging sustenable ang satong mga gawe, pangsamantagal ang satong mindset para sa makuapo kan makuapo kan makuapo kan makuapo na paabot pa sana. “Care for our common home” sabi sa ensiklikong Laudato Si kan nagtalikod na Pope Francis.

Ini ang mga marhay itanom sa isip asin pagkatao kan kada saro sato: health, ecology, fairness and care. Sarong komunidad o kinaban na may pagmakulog sa buhay ta sa mundong ibabaw, ang satong istaran. Ang pagtalubo kan apat na banhi na ini iyo ang kapinonan kan marhay na dalagan kan mga bagay.