Igualdad

Parte kan memoria ko ang Igualdad, digdi sa Ciudad nin Naga ta iyo ini ang gusto kong pirming dumanan kan ako nagkamalay hasta first year high school ako. Bilang matuang makuapo namate ko ang pag-padangat asin pag-asikaso ni Lolo Erning saka ni Lola Ludy asin ang sakong mga tiyoon asin tiyaon. Garo baga may “special treatment” o privilegio ang mga enot na makuapo. Ang mga bagay natadom asin nalawig sa memoria kang tao kung ini nagdara nin kaogmahan o malaen na experiencia.

Afuera kan mga nagigiromdoman kong memoria asin mga istoria, ang Igualdad segun sa mga nadangog asin nabasa ko, mayaman sa historia. Sa sarong lecture kadto manungod sa mga enot na calle digdi sa Ciudad nin Naga, ang pangaran na “Igualdad” sa Ingles “equality” na boot sabihon pagkakapantay-pantay o pagiging patas posibleng hale sa French motto "Liberté, Égalité, Fraternité" (Liberty, Equality, Fraternity).

Digdi sa satong ciudad, duwa sa tolo ang yaon, Igualdad asin Fraternidad, napasaen ang Libertad? Ang Igualdad Street kan nakaagi iyo na ang J. Hernandez Ave. sa presente asin ang Fraternidad St. dai nagbago ang pangaran asin mahahanap sa Barangay Tabuco. Ang Igualdad Interior kadto nginaranan na Barangay Igualdad kan 1989 asin iyo ang naging apod hanggang ngonian. Saka ta na ini pag-olayan ta ihahapot ta ini sa mga historiador.

Ang kabaliktaran kan tataramon na “igualdad” iyo ang “desigualdad” o situwasyon kan ekonomiya na igua nin halagwat na “income”, dakulang diferencia kan halangkaw sa hababang sueldong nareresibe kan constitutuentes asin limitadong oportunidad na dikit sanang tao o grupo ang nagtatamasa. Sa madaling sabi, “unfair”.

Kan sarong Domingo, nadalan ko sa Youtube ang “How Did The Philippines Become One Of Asia's Most Unequal Countries?” sarong documentary kan CNA Insider. Magabat si mensahe kan enot na resource person kan documentary, sabi niya (i-Bicol ko na) “Garo ang pagmate, dai pa nagpopoon ang karera, haman nang daog lalo na sa mga nasa pagtios.” May nagkakapirang istoria hale sa mga indibidwal asin mga kapaliwanagan eksperto duman sa documentary.

Pinahiling duman sa documentary ang pirang mayor na posibleng causa kan desigualdad digdi sa satong nasyon, yaon ang oligarkiya na masususog sa poder na tinao kan mga Kastila sa mga ninuno tang haman nang mayaman, yaon ang political dynasty-ang issue kan mga “nepo” babies na nabubuhay sa luho asin kagarbuhan, asin ang problema sa daga o palpak na land reform na dikit sana ang oportunidad na magka-igua nin pagsasadiri ang mga nangangaipo nin istaran o tanuman sa kaso kan satong mga paraoma.

Ang pang-huri iyo ang korapsyon na haloy naman na yaon, na ngonian ta sana sinisita. Awot pa, magdagos-dagos ang satong esfuerzos na labanan ang katiwalian asin makaabot sa punto nin matanos na padalagan.

Ang economia kan Pilipinas, segun sa sarong eksperto, bako naman agrikultural ta halos 9% na lang ang nakokontribwer kan sektor sa Gross Domestic Product (GDP). Ang GDP sarong sukol kan pagtalubo o performance nin mga economia alagad bako ining sukol kan estado kan desigualdad (inequality). Gini coefficient ang gamit na sukol nin desigualdad, poon 0 (zero-perfect equality) hanggang 1 (one-imperfect equality). Mas harani sa 0 (zero) ang value mas may pagkakapantay pantay sa sarong nasyon asin mas harani sa 1 (one)-mas halangkaw ang inequality.

Ang Gini coefficient sa Pilipinas kan taon 2023 yaon sa 0.391 saro sa may mga halangkaw sa Southeast Asia. Hababa sa 0.5 alagad mate kan tao ang pagtios. Kung arog kaini ang dalagan ta, ano pa daw sa sektor kan satong mga paraoma asin mga parasira?

Kung ang sistema kan pagbuhay digdi daog na ang nasa pagtios bago pa magpoon ang karera, sisay man dai madidisganar? Kamawotan ta ang estado na igua ang kada saro nin patas na laban, na ang bunga kan kapagalan proporsionado sa sueldo, na ang kaginhawan puedeng ma-experiencia kan kada saro digdi sa satong nasyon, na igua nin tunay na pag-asa. Na ang pangiturogan posible man nanggad sa mga nagigimata. Na ang Pilipinas sarong totoong nasyon na may IGUALDAD!